मानव इतिहासको एक निर्णायक क्षणमा, सम्पूर्ण विश्व नयाँ दिल्लीमा आयोजित AI Impact Summit 2026मा भेला भयो। भारतमा, हाम्राे लागि, विश्वभरका राष्ट्रप्रमुख, सरकार प्रमुख, प्रतिनिधिहरू र नवप्रवर्तकहरूलाई स्वागत गर्नु अपार गर्व र आनन्दको क्षण थियो।
भारतले गर्ने हरेक काममा उचाँई र ऊर्जा ल्याउँछ र यो शिखर सम्मेलन पनि यसको अपवाद थिएन। १०० भन्दा बढी राष्ट्रका प्रतिनिधिहरू एकसाथ आए। नवप्रवर्तकहरूले अत्याधुनिक AIउत्पादन र सेवाहरू प्रदर्शन गरे। प्रदर्शनी हलहरूमा हजारौं युवाहरू प्रश्नहरू सोध्दै र सम्भावनाहरूको कल्पना गर्दै देख्न सकिन्थ्यो। उनीहरूको जिज्ञासाले यसलाई विश्वको सबैभन्दा ठूलो र सबैभन्दा खुलाAIशिखर सम्मेलन बनायो। म यसलाई भारतको विकास यात्रामा एक महत्त्वपूर्ण क्षणको रूपमा देख्छु, किनकि AIनवप्रवर्तन र अपनाउने जनआन्दोलन साँच्चै सुरु भएको छ।
मानव इतिहासले धेरै प्राविधिक परिवर्तनहरू देखेको छ जसले सभ्यताको मार्ग परिवर्तन गरेको छ। कृत्रिम बुद्धिमत्ता आगो, लेखन, बिजुली र इन्टरनेट जस्तै हो। तर AIले, एक पटक दशकौं लाग्ने परिवर्तनहरू केही हप्ता भित्रै देखा पर्न सक्छन् र सम्पूर्ण ग्रहलाई असर गर्न सक्छन्।
AIले मेसिनहरूलाई बुद्धिमान बनाउँदैछ, तर यो मानव अभिप्रायको लागि अझ बढी बल गुणक हो। AIलाई मेसिन-केन्द्रितको सट्टा मानव-केन्द्रित बनाउनु महत्त्वपूर्ण हाे। यस शिखर सम्मेलनमा, हामीले ‘सर्वजन हिताय, सर्वजन सुखाय’ को सिद्धान्तका साथ विश्वव्यापी AIचर्चाको केन्द्रमा मानव कल्याणलाई राख्यौं।
म सधैं विश्वास गर्छु कि प्रविधिले मानिसहरूलाई सेवा दिनुपर्छ, उल्टो होइन। चाहे त्यो UPI मार्फत डिजिटल भुक्तानी होस् वा COVID खोप, हामीले डिजिटल सार्वजनिक पूर्वाधार कसैलाई पनि पछाडि नराखी सबैमा पुगोस् भन्ने कुरा सुनिश्चित गरेका छौं । म शिखर सम्मेलनमा कृषि, सुरक्षा, दिव्यांगजनका लागि सहायता र बहुभाषी जनसंख्याका लागि उपकरणहरू जस्ता क्षेत्रहरूमा हाम्रा नवप्रवर्तकहरूको काममा पनि उस्तै भावना देख्न सक्थें।
भारतमा AIको सशक्तिकरण क्षमताका उदाहरणहरू पहिले नै छन्। हालै, भारतीय दुग्ध सहकारी अमुलद्वारा सुरु गरिएको AIसंचालित डिजिटल सहायक ‘सरलाबेन’ले ३६ लाख दुग्ध किसानहरूलाई, जसमध्ये प्रायः महिलाहरू छन्, उनीहरूको आफ्नै भाषामा गाईवस्तुको स्वास्थ्य र उत्पादकत्वको बारेमा प्रत्यक्ष मार्गदर्शन प्रदान गरिरहेको छ। त्यस्तै गरी, भारत ‘VISTAAR’ नामक AI आधारित प्लेटफर्मले किसानहरूलाई बहुभाषी इनपुट दिन्छ, जसले उनीहरूलाई मौसमदेखि बजार मूल्यसम्म सबै कुराको बारेमा जानकारी प्रदान गर्दछ।
मानिसहरू कहिल्यै पनि मेसिनहरूको लागि केवल डेटा पोइन्ट वा कच्चा पदार्थ बन्नु हुँदैन। बरु, AIविश्वव्यापी हितको लागि एक उपकरण बन्नु पर्छ, जसले ग्लोबल साउथको लागि प्रगतिको नयाँ ढोका खोल्छ। यो दृष्टिकोणलाई कार्यमा रूपान्तरण गर्न, भारतले मानव-केन्द्रित AIशासनको लागि MANAV रूपरेखा प्रस्तुत गरेके छ ।
M – Moral and Ethical Systems (नैतिक प्रणाली):AI नैतिक दिशानिर्देशहरूमा आधारित हुनुपर्छ।
A – Accountable Governance (जवाफदेही शासन): पारदर्शी नियम र बलियो निरीक्षण।
N – National Sovereignty (राष्ट्रिय सार्वभौमसत्ता):डेटामाथि राष्ट्रिय अधिकारको सम्मान।
A – Accessible and Inclusive (पहुँचयोग्य र समावेशी): AI एकाधिकार हुनु हुँदैन।
V – Valid and Legitimate (मान्य र वैध): AIलेकानूनको पालना गर्नुपर्छ र प्रमाणित गर्न सक्नुपर्छ।
MANAV, जसको अर्थ ‘मानव’हो, ले २१औं शताब्दीमा मानवीय मूल्यमान्यतामा आधारित सिद्धान्तहरूवाटAI लाई बाँध्छ।
विश्वास नै AIको भविष्यको जग हो। उत्पादन प्रणालीहरूले संसारलाई सामग्रीले भरिपूर्ण बनाउँदै गर्दा, लोकतान्त्रिक समाजले डीपफेक र गलत जानकारीबाट जोखिमको सामना गर्छन्। जसरी खानामा पोषण लेबल हुन्छ, त्यसरी नै डिजिटल सामग्रीमा प्रामाणिकता लेबल हुनुपर्छ। म विश्व समुदायलाई वाटरमार्किङ र स्रोत प्रमाणीकरणको लागि साझा मापदण्डहरू सिर्जना गर्न एकसाथ आउन आग्रह गर्दछु। भारतले पहिले नै कानुनी रूपमा कृत्रिम रूपमा उत्पन्न सामग्रीको स्पष्ट लेबलिङ आवश्यक बनाएर यस दिशामा एक कदम चालिसकेको छ।
हाम्रा बालबालिकाको कल्याण हाम्रो हृदयको नजिकको विषय हो। AIप्रणालीहरू जिम्मेवार, परिवार-निर्देशित संलग्नतालाई प्रोत्साहित गर्ने सुरक्षा उपायहरू सहित निर्माण गरिनुपर्छ, जसले, हामीले विश्वव्यापी शिक्षा प्रणालीहरूमा ल्याउने समान हेरचाहलाई प्रतिबिम्बित गर्दछ।
प्रविधिलाई रणनीतिक सम्पत्तिको रूपमा सुरक्षित राख्नुको सट्टा साझा गर्दा यसको सबैभन्दा ठूलो फाइदा हुन्छ। खुला प्लेटफर्महरूले लाखौं युवाहरूलाई प्रविधिलाई सुरक्षित र मानव-केन्द्रित बनाउन योगदान पुर्याउन मद्दत गर्न सक्छन्। यो सामूहिक बुद्धिमत्ता मानवताको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो। AIविश्वव्यापी साझा हितको रूपमा विकसित हुनुपर्छ।
हामी त्यस्तो युगमा प्रवेश गर्दैछौं जहाँ मानव र आधुनिक प्रणालीहरूले सह-सृजना,काम र विकास गर्नेछन्। पूर्ण रूपमा नयाँ पेशाहरू देखा पर्नेछन्। जब इन्टरनेट सुरु भयो, कसैले सम्भावनाहरूको कल्पना पनि गर्न सक्दैनथे। यसले अन्ततः ठूलो संख्यामा नयाँ अवसरहरू सिर्जना गर्यो र AIले पनि त्यस्तै गर्नेछ।
मलाई विश्वास छ कि हाम्रा सशक्त युवाहरू AIयुगका वास्तविक चालक हुनेछन्। हामी विश्वका केही ठूला र विविध सीप कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरेर सीप विकास, पुन: सीप विकास र जीवनभर सिकाइलाई प्रोत्साहन गरिरहेका छौं।
भारत विश्वको सबैभन्दा ठूलो युवा जनसंख्या र प्रविधि प्रतिभाको घर हो। हाम्रो ऊर्जा क्षमता र नीतिगत स्पष्टताको साथ, हामी AIको पूर्ण क्षमतालाई उपयोग गर्न विशिष्ट रूपमा अवस्थित छौं। यस शिखर सम्मेलनमा, भारतीय कम्पनीहरूले हाम्रो युवा नवप्रवर्तन समुदायको प्राविधिक गहिराइलाई प्रतिबिम्बित गर्दै स्वदेशी AIमोडेल र अनुप्रयोगहरू सुरू गरेको देख्दा म गौरवान्वित भए।
हाम्रो AIइकोसिस्टमको विकासलाई बढावा दिन, हामी एक बलियो पूर्वाधार जग निर्माण गर्दैछौं। भारत AIमिसन अन्तर्गत, हामीले हजारौं GPU हरू तैनाथ गरेका छौं र चाँडै नै थप तैनाथ गर्ने तयारीमा छौं। उच्च किफायती दरहरूमा विश्व-स्तरीय कम्प्युटिङ पावर पहुँच गरेर, सबैभन्दा सानो स्टार्टअपहरू पनि विश्वव्यापी खेलाडी बन्न सक्छन्। यसबाहेक, हामीले राष्ट्रिय AIरिपोजिटरी स्थापना गरेका छौं, जसले डेटासेट र AIमोडेलहरूमा पहुँचलाई सजिलाे बनाउँछ।। Semiconductorर डेटा पूर्वाधार देखि जीवन्त स्टार्टअपहरू र व्यावहारिक अनुसन्धानसम्म, हामी पूर्ण श्रृंखलामा ध्यान केन्द्रित गरिरहेका छौं ।
भारतको विविधता, लोकतन्त्र र जनसांख्यिकीय गतिशीलताले समावेशी नवप्रवर्तनको लागि सही वातावरण प्रदान गर्दछ। भारतमा सफल हुने समाधानहरूले सबैतिर मानवताको सेवा गर्न सक्छन्। त्यसैले विश्वलाई हाम्रो आमन्त्रण छ: भारतमा डिजाइन र विकास गर्नुहोस्। संसारलाई दिनुहाेस्। मानवतालाई दिनुहोस्।
नरेन्द्र मोदी
भारतका प्रधानमन्त्री
